Afdrukken

 

Che Guevara in de collectieve verbeelding

 

Hierbij willen wij opnieuw een artikel van Emilio Grasso publiceren dat hij enkele jaren geleden heeft geschreven en dat belicht hoe Che om redenen die niet meer tot de werkelijkheid behoren, is geworden. Hij was een van de klassieke personages van wie de geschiedenis legende is geworden en die een aantrekkingskracht blijft uitoefenen.

 

Separador oro 3

 

Wanneer jongeren elkaar ontmoeten op welk plein ter wereld dan ook om hun verlangen naar verandering en de droom van een La fascinación de la fidelidad 1nieuwe wereld kenbaar te maken, verschijnt er altijd een vlag met een bekend gezicht: het gezicht van Ernesto Guevara, beter bekend als Che.

Che is één van die klassieke figuren van wie de geschiedenis legende is geworden en die een aantrekkingskracht blijft uitoefenen om redenen die niet meer tot de werkelijkheid van de feiten behoren.

In Che blijft de verbroken droom van een mislukte revolutie zich verbergen, evenals het verlangen naar een utopie waarin de “smetteloze held” de functie vervult van de heilsmessias.

Zijn gezicht en zijn vlag zijn als een zwijgende garantie voor een droom die zal worden verwezenlijkt. Zijn dood betekent geen einde, maar het begin van een mythe die met de tijd reusachtige vormen aanneemt.

Op 8 oktober 1967 werd Ernesto Che Guevara in een treffen in het ravijn van de Yuro in Bolivia gewond en gevangengenomen. Nadat hij naar La Higuera was gebracht, werd hij de dag erna, op 9 oktober, omstreeks 13.00 uur, gedood. Van zijn lichaam werden de handen geamputeerd, afgezaagd ter hoogte van de polsen, om aan te tonen dat de Argentijnse revolutionair was gedood. Hij werd vervolgens begraven op een onbekend gebleven plaats. Pas in juli 1997 werden de resten van zijn lichaam teruggevonden, geïdentificeerd en overgebracht naar La Habana.

Vandaar werd het stoffelijk overschot herbegraven in het nieuwe mausoleum van Santa Clara, de stad op driehonderd kilometer van La Habana, die Guevara einde 1958 bevrijdde van de soldaten van de Cubaanse dictator Fulgencio Batista, waarmee hij het einde van het regime mogelijk maakte.

Het lijkt erop dat zijn legende niet de slijtage van de tijd kent, noch de beperkingen van grenzen.

De bekendste foto ter wereld

5 Maart 1960 is een tragische dag voor Cuba. Duizenden personen rouwen om de doden van de ontploffing van het Franse schip “La Coubre”, dat wapens transporteerde van België naar Cuba. De boot ging met een angstaanjagende ontploffing de lucht in en er stierven 136 personen.

Fidel Castro sprak midden op het podium. Op de achtergrond, bijna in een hoek, Che.

Alberto Korda maakte met een Leika 35 mm. de foto die het meest bekend en gereproduceerd zou worden in de geschiedenisLa fascinación de la fidelidad 2 van de mondiale fotografie: de foto die als de “Mona Lisa van de twintigste eeuw” werd bestempeld. Hierop ziet men een Ernesto Che Guevara met een zeer doordringende blik en een ernstige uitdrukking. Op zijn hoofd de baret waarop hij de zilveren ster had gespeld die Fidel hem op de Sierra Maestra had doen toekennen, toen hij hem bevorderde tot de rang van commandant[1].

Che is op de dag van vandaag van geschiedenis mythe geworden. De historische of culturele, doctrinaire of politieke belangstelling voor zijn persoon is beperkt. Daarentegen is het identificeren in de collectieve beeldvorming van Che met de held van de 20e eeuw steeds groter.

In de analytische psychologie van Jung is de held een archetype. Dat wil zeggen: hij is een oerbeeld, aanwezig in het collectieve onderbewustzijn, een erfgoed van heel de mensheid[2].

Van dit archetype is Che de historische uitdrukking geworden aan het einde van het voorbije millennium.

“Hoe meer de tijd voorbijgaat, des te meer wordt zijn figuur vervormd en opnieuw uitgevonden door een verstrengeling van werkelijkheid en verbeelding te worden. Hij was een strijder en is een profeet geworden, hij was een atheïst en is een heilige geworden, hij was een mens en is een held geworden, hij was een rationalist en is een utopist geworden, hij was tegen vercommercialisering en is bijna commercie geworden. Als uitdrukking van een collectieve wil van zijn tijd om te strijden en guerrillastrijder samen met vele makkers die, evenals hij, heldhaftig vielen in de strijd, wordt hij onttrokken aan de geschiedenis en beschouwd als een eenzame held, een dolende ridder die ervan droomt de wereld en zichzelf te verbeteren... Hoe meer de tijd verstrijkt, des te meer lijkt de mythe van Che het winnen van de geschiedenis. Als het tegengestelde zou gebeuren, dan zou zijn legende waarschijnlijk sterven. Een symbool dat in zijn geheel is gekend en doorgrond in zijn diepste betekenis, zou uiteindelijk verdwijnen. Een symbool dat slechts gedeeltelijk wordt begrepen en herkend, blijft, ontdaan van zijn historische inhoud, bestaan”[3].

Van zeer vele symbolen en mythen uit ‘68 houdt alleen Guevara stand. Men benadert hem met een religieus-mystiekeLa fascinación de la fidelidad 3 vervoering. Hij hoort hedentendage tot het geloof en niet tot de rede, tot de mythe en niet tot de geschiedenis, meer tot het hemelse dan tot het aardse.

Men kan zeggen dat het politieke leven van de twintigste eeuw een kerkhof is met de morele graven van mensen die begonnen met de pretentie revolutionairen te zijn en zich vervolgens eenvoudigweg openbaarden als opportunistische rebellen[4].

Ook door zijn dood in Bolivia zal Che tot het einde de pure revolutionair blijven zonder enig compromis met de logica van de macht. Dit raakt de collectieve beeldvorming.

Men kan zonder meer stellen dat niet de business Che heeft geschapen, maar dat de business door Che is geschapen. Een verschijnsel dat tegen het einde van 1993 is begonnen: zonder dat een bijzondere gelegenheid de opleving ervan op een of andere wijze rechtvaardigde, zijn de donkere baard en de onafscheidelijke sigaar van Che de boekhandels beginnen binnen te dringen. Een koorts die behalve nostalgische figuren en oude romantici vooral de jongsten heeft besmet: t-shirts, designs, vlaggen en posters, de afbeelding van de Argentijnse revolutionair op het bekende portret van Alberto Korda springt in het oog in optochten, scholen, stadions of eenvoudig aan de muur in huizen[5].

Ook hierom blijft Che vragen stellen. Hij maakt deel uit van onze geschiedenis, hij is een antwoord op een vaag religieuze vraag dat men niet vindt in modellen van het traditionele type.

De Che van de collectieve beeldvorming

De mythische Che van de collectieve beeldvorming is een van de symbolen waartoe men zich nog steeds wendt op zoek naar een referentiepunt dat anders dan andere symbolen een ruimte aangeeft die in velen nog het burgerrecht op avontuur en droom mogelijk maakt[6].

In de collectieve beeldvorming heeft ook een thematisering plaatsgevonden die van Che niet alleen een held, maar ook een heilige maakt.La fascinación de la fidelidad 4

Wij onderzoeken hier niet het historische fundament, noch de geboorte van de mythe. Wij blijven alleen kort even stilstaan bij het verschijnsel op zich, zoals het naar voren komt uit een onderzoek van gedichten en liederen die over Che zijn gemaakt in verschillende landen ter wereld.

Door middel hiervan hebben wij onder de zovele narratieve modellen ook een voorstelling van Che overeenkomstig het evangelische model. Men zou kunnen spreken van een christologie van onderop.

Wij schetsen een mogelijkheid om bepaalde auteurs te lezen door hun nationaliteit te vermelden, die ons in dit onderzoek belangrijker lijkt dan hun persoonsgegevens zelf.

Wij beginnen met de stelling van een Spaans auteur voor wie “Che meer is dan Che”.

Met de uitspraak dat “Che meer is dan Che” specificeert men ook dat hij niet alleen “een vergankelijk en voorbijgaand individu is, dat evenals wij allen aan de dood is beloofd... maar iets dat veel verder reikt dan zichzelf, veel verder reikt dan wij”[7].

Wij zouden kunnen zeggen dat wij hier de echo terugvinden van de bekende gedachte van Pascal: “De mens gaat de mens oneindig ver te boven”[8].

Che is meer dan Che” wil zeggen dat er niet alleen een identificatie is tussen subject en predicaat, maar dat er ook een transcendentie is van dit laatste ten opzichte van het subject. Transcendentie ten opzichte van de andere mensen. Transcendentie ten opzichte van zijn historische vorm.

Voor een Argentijnse auteur doet dit subject zich voor met de kenmerken van de universaliteit van het priesterschap van Melchisedek:

Ik heb land, noch huis,

ik heb naam, noch leeftijd,

ik ben als de wind die voorbijgaat,

een wind van vrijheid”[9].

Maar tegelijkertijd is dit subject kind van een volk, erfgenaam van een cultuur, vrucht van een land.La fascinación de la fidelidad 5

Een jonge dichter en seminarist uit Nicaragua, die vervolgens zal sterven in de strijd tegen de dictatuur van Somoza, stelt naar het voorbeeld van het evangelie van Matteüs een genealogie van Guevara op, waarvan heel het volk van Latijns Amerika met zijn strijd tegen de Spanjaarden deel uitmaakt[10].

Che groeit op “puur als een kind” en wordt volwassen “als een pure man”[11].

Zich baserend op het historische feit van de reis van de jonge Guevara door Latijns Amerika en zijn halt houden in een lazaret van melaatsen[12], bezingt een Chileens auteur de intrede van Che in het politieke leven als volgt: “Ik zou over het kind zoals alle kinderen willen spreken, over de man die zijn stad verlaat, zijn doctoraal vergeet, op zoek naar de mens in de spelonken van de lepra”[13].

Guevara gaat voorbij als “zaad, vreugde, vrijheid”[14], “broeder en gezel van iedere jongen die huivert bij een ongerechtigheid”[15].

Wie zeggen de mensen dat hij is? Broeder Bartholomeüs de la Casas? Túpac Amaru? Martí? Sandino[16]?

In een “land als Amerika op zoek naar een messias”[17], “roept de landbouwer hem aan als de heilige Ernesto van La Higuera”[18]. In Colombia wordt hij gezien als “heilige, dronken van liefde”[19], en ook in Italië wordt hij geprezen en bejubeld: “Vlieg naar omhoog, Che, blijf vliegen, blijf vliegen, Che. Jij, dat voorbeeld van Jezus in de tempel. Jou zij de heerlijkheid, commandant Che[20].

Maar Che is zich bewust van de gevaren die hij loopt: “Iemand zal mij misschien een avonturier kunnen noemen, tot het einde zal ik achter mijn waarheden aan gaan”[21].

Zoals Jezus tot de wenende vrouwen, zo verkondigt Che: “Wie om mij weent, heeft niet begrepen dat ik een droom ben die altijd zal leven”[22].

En als men op Cuba zingt: “Gegroet, man Gods...! Jouw groot avontuur gaat over de hele planeet. Daarin is de onsterfelijkheid gelegen. Altijd, tot aan de overwinning, hartsvriend, makker”[23], aan de andere kant van de wereld, in Duitsland, zal men over hem zeggen: “Jezus Christus met een geweer, zo leidt jouw beeld ons ten aanval”[24].

En wanneer Che ten aanval trekt, sterft hij.La fascinación de la fidelidad 6

“Op een oktoberavond is een vrij man gestorven. In de tuin van de geschiedenis heeft hij zijn hart gezaaid. Te midden van de bergen is een nieuwe boom gegroeid; zijn edelmoedige takken hebben de hele wereld bedekt”[25].

“Hij was als Christus, van het kruis afgehaald... Wij hebben hem alleen gelaten, toen wij hem hadden moeten helpen met al onze krachten”[26].

“Laten wij kijken naar de foto’s van de verre Valle Grande, van de guerrillastrijder die is gestorven in de Valle Grande, de zeer edele Christus-guerrillastrijder van Ñancahuazú”[27].

“Calvarie en Lijden van de Valle Grande, de aanstoot van jouw gelaat ten prooi aan heiligschennende ogen, en van jouw lichaam zonder begrafenis gaven de doorslag”[28].

Maar vanuit Mexico weerklinkt een kreet, echo van het thema van het uur bij Johannes: “Precies op het uur van jouw dood heeft het uur van onze vrijheid geslagen”[29].

De dood heeft Che niet verslagen. In de dood overwint Che de dood en gaat de eeuwigheid binnen.

In Brazilië wordt gezongen: “Che Guevara is niet dood, nee, hij is niet dood, alleluja! Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja!”[30]. En in Argentinië wordt geantwoord: “Er zijn mensen die sterven om opnieuw te worden geboren. Als jullie enigszins twijfelen, vraagt het dan aan Che[31].

Che leeft voortaan: “Meester van alle tijden en plaatsen... jij zult alle dagen en iedere honderd jaar worden geboren met welke naam dan ook”[32].

“Drie dagen nadat jij was gevallen, bloeide jouw wonderbaarlijk voorbeeld en werd jouw aanwezigheid onsterfelijk”[33].

Che is niet dood, omdat “Che de wereld is die klopt, afwacht en strijdt, hij is het leven dat meer leven zoekt, hij is onze reden omLa fascinación de la fidelidad 7 dat te zijn wat wij willen zijn, hij is het morele formaat voor ons mensen dat zich voor lange tijd niet laat verpletteren”[34].

De redenen van die aantrekkingskracht

Wij zouden kunnen zeggen dat in het archetype dat Che is, een scheppen en thematiseren van een ongerustheid van hart is gelegen die zowel in het zuiden als in het noorden van het halfrond aanwezig is.

De mens zoekt en schreeuwt immers de onbedwingbare behoefte uit naar wat verder reikt dan het hier en het nu en dat altijd verder gaat dan iedere verovering.

Er is in het leven van Che het niet-begripsmatige en niet-thematische dat aantrekt en dat de Argentijnse revolutionair zo eigentijds maakt. In hem baseren de redenen van de revolutie, die kunnen worden betwist en op vandaag heel moeilijk blijken vol te houden, zich op de redenen van het hart, die daarentegen een smaak en aantrekkingskracht van eeuwigheid bewaren.

Wat dit betreft, zijn de woorden van Che emblematisch die hij wijdde aan de oude Maria, een zeer arme wasvrouw, die hij had leren kennen in het Algemeen Ziekenhuis van Mexico-Stad en over wie hij vol liefde waakte, totdat zij, door astma gestikt, stierf:

“Neem deze hand van een man, die de hand van een kind lijkt, in die van jou, die door de zeep zijn geschuurd. Wrijf je harde eelt en de gladde knokkels tegen de zoete schande van mijn handen, de handen van een arts. Rust in vrede, oude Maria, rust in vrede, oude strijdster, jouw kleinkinderen zullen de dageraad beleven. Ik zweer het”[35].

De aantrekkingskracht van Che ligt geheel in deze eed. Che sterft, maar hij ontkent, hij verraadt het gegeven woord niet. Hij sterft in trouw aan zijn woord. In hem projecteert de herinnering zich in de toekomst.

Dit is de totaliteit die fascineert, deze universaliteit in de strijd tegen onrecht. Dit vinden wij terug in het testament aan zijn kinderen:

“Weest vooral altijd in staat in het diepst van jullie zelf ieder onrecht te voelen dat tegen wie dan ook waar ook ter wereld wordt begaan: het is de mooiste eigenschap van een revolutionair”[36].

“Laten wij realist zijn, laten wij het onmogelijke eisen”[37], blijft een van de beroemdste uitdrukkingen van Che. Hierin ligt heel de vervoering voor wat verder reikt en waarvan het veroveren alleen vrede schenkt.

Ook vandaag kan deze oproep tot het onmogelijke – een echo van het onrustig hart dat alleen rust vindt in God vanLa fascinación de la fidelidad 8 bel Augustinus[38] – niet anders dan fascineren en een oproep zijn in wie zich niet definitief heeft gesetteld door een gelukzalige bezitter te worden, om niet stil te staan en zich voldaan te verklaren. Deze oproep vormt een uitnodiging tot een reis die naar verre streken voert en vraagt naar de inzet van heel een leven. Een reis die met opgeheven hoofd dient te worden gemaakt, in het licht van de zon, in het bewustzijn van de eigen waardigheid.

“De mens moet zijn weg gaan met de blik op de zon gericht, en wel zo dat zij door hem te verbranden hem tekent met haar waardigheid. Als de mens zijn hoofd buigt, verliest hij deze waardigheid”[39].

Het veroveren van de waardigheid, ook al kost dat het leven, het marcheren met opgeheven hoofd, met de blik gericht op de zon, blijft voor iedere mens, wil hij mens zijn, het mooiste dat Che heeft geleerd.

De bekende Italiaanse journalist Igor Man ontmoette Che in La Habana in 1961. Aan het einde van het interview vroeg hij hem: “God. Hebt u in Hem geloofd, gelooft u in Hem, hebt u ooit in Hem geloofd?” En Che:

“Het bestaan van God is een probleem dat ik mij, alles bij elkaar genomen, nooit heb gesteld. En toch wil ik u zeggen dat, als God bestaat, zoals mijn moeder beweert, kijk, alles wel beschouwd, ik het niet onaangenaam zou vinden dat er in zijn hart, dat ongetwijfeld groot is, een plaats, zelfs een klein plaatsje, voor mij, voor de mensen van wie ik houd, zou zijn”.

Igor Man heeft geschreven: “Ik durf te denken dat Ernesto Che Guevara uiteindelijk dat plaatsje zal hebben gevonden in het grote hart van God”[40].

Emilio Grasso

 

 

_________________

[1] Vgl. “la Repubblica” (12 juli 1997) 14.

[2] Vgl. C.G. Jung, Opere, IX/1. Gli archetipi e l'inconscio collettivo, Boringhieri, Torino 1980, 4.

[3] G. Sole, Ernesto Guevara de la Serna detto “Che”. Mito dell'eroe tragico, in E. Che Guevara, Questa grande umanità. Verzorgd door G. Sole, Newton & Compton Editori, Roma 1997, 8-9.

[4] Vgl. E. Fromm, Dogmi, gregari e rivoluzionari. Saggi sulla religione, la psicologia e la cultura, Edizioni di Comunità, Milano 1973, 157.

[5] Vgl. E. Caizzi, Che Guevara: quando la guerriglia diventa business, in “La Rivisteria” nr. 63 (1997) 17-23.

[6] Over de maatschappelijke beeldvorming, vgl. B. Baczko, Immaginazione sociale, in Enciclopedia Einaudi, VII, Torino 1979, 54-92. Zie bibliografie.

[7] F. Fernández-Santos, Il Che è più del Che, in M. Lao, Al Che. Poesie e canzoni dal mondo, Erre Emme Edizioni, Roma 1995, 343.

[8] B. Pascal, Pensieri, § 456, Arnoldo Mondatori Editore, S.l. 1970, 255. In de Franse uitgave van L. Brunschvicg, § 434.

[9] A. De Robertis, Ahi, Che-cammino, in M. Lao, Al Che..., 25.

[10] Vgl. L. Rugama, Il libro della storia del Che, in M. Lao, Al Che..., 299-303.

[11] N. Guillén, Che Comandante, in M. Lao, Al Che..., 155.

[12] Vgl. J. Cormier, Che Guevara. Avec la collaboration de H. Guevara Gadea - A. Granado Jimenez, Editions du Rocher, Monaco 1995, 55-63.

[13] Vgl. J. Valdivieso, Presenza del Che Guevara, in M. Lao, Al Che..., 111.

[14] Vgl. A. De Robertis, Ragazzo guerrigliero, in M. Lao, Al Che..., 27.

[15] Vgl. J. Valdivieso, Presenza del Che Guevara..., 117.

[16] Vgl. J. Valdivieso, Presenza del Che Guevara..., 117.

[17] A. Phelps, Poema del Che, in M. Lao, Al Che..., 249.

[18] R. Ortiz, Zamba al Che, in M. Lao, Al Che..., 51.

[19] J. Zalamea, Cantata del Che, in M. Lao, Al Che..., 129.

[20] Vgl. L. Berté - Piccoli - P. Buckanam, Il comandante Che, in M. Lao, Al Che..., 254-255.

[21] A. e L. Branduardi, Primo Aprile 1965. Uit de brief van Che aan de ouders, in M. Lao, Al Che..., 256.

[22] A. De Robertis, Ragazzo guerrigliero..., 27.

[23] A. Conte, Che, “il poeta saluta la sofferenza armata”, in M. Lao, Al Che..., 143.

[24] W. Biermann, Comandante Che Guevara, in M. Lao, Al Che..., 225.

[25] H. Miranda - J. Marty, Sera d’ottobre, in M. Lao, Al Che..., 45.

[26] P. Weiss, È morto proprio quando avevamo bisogno di lui, in M. Lao, Al Che..., 227.

[27] F. Fernández-Santos, Il Che è più del Che..., 345.

[28] L. Sejourné, Orazione, in M. Lao, Al Che..., 223.

[29] E. Huerta, Cantata per il Che Guevara, in M. Lao, Al Che..., 273.

[30] S. Ricardo, Alleluia, in M. Lao, Al Che..., 83.

[31] A. Yupanqui - P. del Cerro, Nient’altro, in M. Lao, Al Che..., 57.

[32] J. Valdivieso, Presenza del Che Guevara..., 117.

[33] L. Sejourné, Orazione..., 223.

[34] F. Fernández-Santos, Il Che è più del Che..., 345.

[35] G. Sole, Ernesto Guevara..., 19.

[36] E. Che Guevara, Scritti, discorsi e diari di guerriglia. 1959-1967. Verzorgd door L. Gonsalez, Giulio Einaudi Editore, Torino 1969, 1457.

[37] Geciteerd in J. Cormier, Che Guevara..., 9.

[38] Vgl. Agostino, Le Confessioni, I, 1, 1, Edizioni Piemme, Casale Monferrato (AL) 1993, 27.

[39] J. Cormier, Che Guevara..., 430.

[40] Vgl. I. Man, “Spero che Dio abbia un posto per me”. Un’intervista con Guevara, trentasei anni fa a Cuba, in “La Stampa” (7 juli 1997) 9.

 

(Vertaald uit het Italiaans door Drs.H.M.G. Kretzers)

 

 

12/06/2021

 

Categorie: Artikelen