Een overweging vanuit Paraguay

“Hebt u een afbeelding van het zwaard van de heilige Michaël?”. De stomverbaasde winkeljuffrouw van een katholieke boekhandel in Paraguay vraagt de klant om de vraag te herhalen, omdat zij misschien haar om een afbeelding vraagt die de heilige Michaël en niet alleen zijn zwaard weergeeft; nee, mevrouw wil juist alleen dat, omdat zij op verschillende katholieke websites heeft gelezen dat het werkt als een schild tegen tegenspoed en dreigingen. Het betreft een vorm van devotie die ook in onze streken aanwezig is.

Het zwaard dat zeker in de een of andere esoterische bazaar, waar ze verkocht worden, gekocht zal kunnen worden, zal vervolgens samen met kaarten, talismannen, maar ook afbeeldingen van heiligen, een plaats vinden in een nicho, dat wil zeggen een nis of een plaats in huis waar de afbeeldingen van heiligen (vóór alles Maria) en overleden familieleden gezet worden. Men kan zeggen dat de nicho bij uitstek de plaats is van de religiositeit van veel Paraguayanen, en wel zozeer dat beweerd is dat, als zij niet had bestaan, niemand in de huizen zou bidden^[1].

De religiositeit onderscheiden

Bijna alle woningen hebben een heilige afbeelding of een nicho, maar het merendeel van de bevolking in Paraguay neemt desondanks, ook al verklaart het zich katholiek, alleen maar sporadisch deel aan eucharistievieringen ter gelegenheid van verjaardagen, vooral van de dood, of bijvoorbeeld voor het feest van 15 jaar, dat vooral voor de adolescente meisjes wordt beschouwd als het binnentreden in de wereld van de volwassenen. Een uitzondering vormen de zeer druk bezochte vieringen van Aswoensdag, Palmzondag, het Paastriduüm en de belangrijkste patroonsfeesten, vooral het nationale patroonsfeest van de Maagd van Caacupé. Dit wordt op 8 december gevierd en mobiliseert zeer veel mensen (men heeft berekend dat in 2022 na de Covid-19-pandemie volgens een telling die in hetzelfde jaar in het land werd gehouden, ongeveer vier miljoen personen daaraan hebben deelgenomen, wanneer men alle dagen van de noveen in overweging neemt – op een bevolking van weinig meer dan zes miljoen).

Veel succes oogsten in Paraguay (en niet alleen daar^[2]) ook de zogenaamde missen “van bevrijding of genezing”: met deze benaming houdt men niet voor ogen dat iedere mis op zichzelf altijd heel de kracht van Christus de Heiland heeft; er bestaan geen missen van klasse A en andere van klasse B. Een eucharistieviering heeft de kracht om de mens in zijn geheel te bevrijden en te genezen, maar het is noodzakelijk dat men zich toevertrouwt aan de liefde van God en zijn wil, aan zijn plan met ons.

De verering van heiligen, in het bijzonder van Maria, is zeer sterk in Paraguay. De familie organiseert voor de heilige waaraan zij is toegewijd, een noveen in huis met het uitdelen van gebak en etenswaar onder de buren die eraan deelnemen, als een vorm van het “inlossen van een belofte” die gedaan is in ruil voor de hulp die men van de heilige heeft gevraagd. De “belofte” houdt zelden een verandering van leven in^[3] of zet ertoe aan om de waarden na te volgen van de aangeroepen heilige, van wie men zelfs niet eens het leven kent. Het spreekt vanzelf dat het aspect dat men in deze context het meest dreigt te onderstrepen, de wonderdoenerij is binnen een spirituele ruilhandel die grenst aan magie; enerzijds “trekt men” de heilige “aan zijn jasje” die moet instemmen met de verzoeken waarvoor men betaalt, anderzijds beweegt men zich met de angst voor zijn represaille in het geval men de gedane belofte niet zou nakomen. Het idee is dat men met deze goede handeling een leven zonder verdriet verkrijgt. Die mentaliteit dreigt daarom het heilzame mysterie van het kruisoffer van Christus onbegrijpelijk te maken, die niet gestorven is, omdat hij niet heeft betaald voor een belofte, maar zijn leven heeft gegeven voor zijn vrienden en met zijn dood hun de instrumenten heeft gegeven voor een eeuwig geluk.

Veel vaker worden er ten opzichte van die voor heiligen novenen georganiseerd na de dood van een familielid in zijn huis met de verdeling van etenswaar en een grotere toeloop van mensen. Dat geeft ook het idee van een godsdienst die meer verband houdt met de dood dan met het leven.

Veel kinderen nemen er deel aan en leren een summier kruisteken en de traditionele gebeden zoals dat van de rozenkrans. De ritmes van het tegenwoordige werk neigen ertoe de frequentie van de novenen te verminderen; desondanks blijft het belang van het karakter van  maatschappelijke verplichting dat zij hebben, als de nabijheid in verdriet van verwanten of vrienden.

Het leergezag van de Kerk heeft de onmiskenbare waarden van de volksvroomheid aan het licht gebracht, maar ook de gevaren, waaronder de schaarse aanwezigheid van wezenlijke elementen van het christelijk geloof, zoals de heilzame betekenis van de verrijzenis van Christus, de zin van het behoren tot de Kerk, het belang van de sacramenten, het sporadisch contact met de Heilige Schrift, de neiging om de eredienst te scheiden van de verplichtingen van het christelijke leven, het utilitarisme van enkele vormen van vroomheid, het zoeken naar het spectaculaire, het naderen tot bijgeloof, magie, fatalisme en vormen van onderdrukking^[4].

De uitdrukkingen van volksreligiositeit mogen en moeten de sacramenten van de Kerk, die van goddelijke instelling zijn, niet vervangen, maar het gaat erom een weg af te leggen waarbij men deze religiositeit voor ogen houdt. Ook omdat Paraguay ondanks dit religieus aspect alle tegenstellingen en problemen doormaakt van een context met hoge percentages van maatschappelijk onrecht, corruptie, geweld en armoede. Dat betekent dat dit type religiositeit geen invloed heeft op de heersende cultuur, die integendeel zich steeds meer verwijdert van de evangelische beginselen.

De vruchten van het geloof van een volk erkennen

Men dient voor ogen te houden dat volksvroomheid op zich het vermogen heeft de personen met God in verbinding te brengen. Zij is immers het resultaat van de ontmoeting van het evangelie met een bepaalde cultuur en hoewel zij met aandacht op haar waarde geschat moet worden, is zij vaak het eerste instrument dat de Geest gebruikt om in te leiden in het geloof. Ook in Europa heeft men gezien hoe zij voor velen de enige band van eenheid met de Kerk en met de christelijke waarheid over God en de mens is. Men moet niet al te gemakkelijk het bestaan van het geloof veronderstellen achter iedere uitdrukking die ogenschijnlijk christelijk is, maar het mag evenmin worden gebanaliseerd^[5].

Paus Franciscus heeft gezegd dat

“het om deze werkelijkheid te begrijpen nodig is haar te benaderen met de blik van de Goede Herder, die niet tracht te oordelen, maar lief te hebben. Alleen uitgaande van de affectieve verwantschap die de liefde geeft, kunnen wij het theologale leven waarderen dat in de vroomheid van de christelijke volken, vooral bij de armen aanwezig is”^[6].

Novenen zijn belangrijk in de parochie Sagrado Corazón de Jesús van Ypacaraí in het kader van een “pastoraal van de gelegenheden” om de mensen te ontmoeten, ook die welke niet vaak in de parochie komen, en met hen het geloof te verdiepen. Daarom begeeft de pastoor zich vaak naar de huizen om te bidden en op die ogenblikken een catechese te ontplooien.

Voor wat de eredienst in verband met de afbeeldingen van de heiligen betreft, heeft bijvoorbeeld de prediking vaak naar voren gebracht hoe heilig die ook zijn door de band met personen die in het verleden en in het heden door met vertrouwen hiervoor te bidden hierin als het ware de afdruk hebben achtergelaten van hun geloof, dat ook de nagedachtenis is van wie ons is voorgegaan, en van de wortels van een volk. Het diepe geloof van zeer veel personen die geweldige moeilijkheden hebben overwonnen door de kracht die zij gevonden hebben door zich bijvoorbeeld hun Moeder, Maria te herinneren, wanneer zij naar haar beeltenis kijken, dient erkend en ook als voorbeeld aangedragen te worden. Er zijn zeer veel roerende verhalen over het leven van Paraguyaanse christenen die verband houden met hun devotie. Zij is erin geslaagd een geloof levendig te houden dat ook in tegenwoordigheid van veel lijden onverwoestbaar is geworden. Wij zijn getuigen van mensen achter het geloof van wie een echte religieuze ervaring zit en die nooit het bestaan van God ter discussie zouden kunnen stellen, omdat zij de nabijheid ervan hebben ervaren.

Wanneer men in deze zin deze devotie voor de heiligen op haar waarde schat, dan dient dit ook om in te gaan tegen het werk van verschillende religieuze niet-katholieke groeperingen die de gelovigen beschuldigen van afgoderij en van hun volgelingen vragen de in hun huizen aanwezige afbeeldingen te vernietigen. Om te begrijpen hoe absurd dat is, zou men het kunnen vergelijken met aan een arme vrouw te vragen zich te ontdoen van de enige foto van een zoon die veraf is.

Wij vinden de religiositeit waarover wij het gehad hebben, ook onder jonge mensen; daarom is het belangrijk de huidige generatie te laten nadenken over hoe men de relatie met God, zonder welke het leven geen zin heeft, beter kan beleven. De heilige en in het geval van een begrafenisnoveen, een dierbare overledene kan de gelovigen terugroepen tot een existentiële herziening en opnieuw ertoe brengen te begrijpen dat ons geluk en dat van anderen afhangt van de wijze waarop wij leven. Daarom is een aspect waarover wordt gepreekt, vooral op het ogenblik dat wij bidden voor een familielid of een vriend die ons heeft verlaten, buiten de sporadische ogenblikken van devotie, de beste manier om hem te herinneren, het veranderen van het eigen leven is, het te richten op het goede, ook in naam van wie nu er niet meer is en het niet meer kan doen, en zo de werkelijkheid veranderen die ons omringt.

Mariangela Mammi

(Wordt vervolgd)

_________________

^[1] Vgl. M.C. Pedrozo, La Religiosidad Popular Paraguaya y la identitad Nacional. Asunción 2003, 67.

^[2] “Iedere Heilige Mis is als zodanig altijd een bron van heiliging; daarom is er geen specifieke ‘mis van bevrijding’ of ‘genezing’. Alle priesters is het dus uitdrukkelijk verbonden missen te vieren, gebruik makend van dergelijke benamingen”, Conferenza Episcopale Siciliana, Indicazioni pastorali circa gli esorcismi e le preghiere di guarigione e di liberazione (14 maggio 2024).

^[3] Vgl. La religiosidad popular paraguaya. Aproximación a los valores del pueblo, Ediciones Loyola, Asunción 1981, 66-68.

^[4] Vgl. Congregatie voor de Goddelijke Eredienst en de Regeling van de Sacramenten, Directorium over volksvroomheid en liturgie, nr. 65.

^[5] Vgl. D. Cuesta Gómez, La religiosità popolare nel dialogo tra fede e cultura, in “La Civiltà Cattolica” 172/II (2021) 167-173.

^[6] Paus Franciscus, Apostolische Exhortatie Evangelii gaudium, 125.

(Vertaald uit het Italiaans door Drs. H.M.G. Kretzers)

22/04/2026