De begeleiding van adolescenten in Ypacaraí

In onze parochie van Ypacaraí zijn de jongeren die de adolescentie doormaken, een uiterst delicate en bepalende fase in de vorming van de persoonlijkheid, de doelgroep van een betrekkelijk lang catechesetraject. Zij ontvangen immers het vormsel met 16 jaar na 3 jaar van voorbereiding, in de loop waarvan hun belangrijkste, hoewel niet uitsluitende, verplichting is de zondagsmis bij te wonen, die speciaal voor hen is bedacht, vooral wat de prediking en het gezang betreft. Vervolgens zijn er in de loop van het jaar intensere momenten zoals het “Pasen voor jongeren”, dat zich over het hele paastriduüm uitstrekt, en andere retraites, vormingsactiviteiten, het vertonen van films, debatten, ontmoetingen met mensen uit de wereld van de cultuur, lezingen. Ook worden er in bepaalde periodes van het jaar praktisch activiteiten, gedefinieerd als “gemeenschappelijk werk” voorgesteld.

De eerste ervaring die de jongeren opdoen, wanneer zij aan de mis deelnemen, is die van een atmosfeer van stilte, inkeer, orde, waarbij zij hierdoor worden getroffen, want zij maken deze niet mee op school, in het gezin, zeker niet in de groep van vrienden en evenmin op persoonlijk niveau, verdiept als zij altijd zijn in de chats van hun gsm’s. En dit is al een “non-verbale communicatie”, die vooraf gaat aan en de basis legt voor ieder discours. Juist door met hen te spreken wordt men gewaar hoe deze eerste ervaring hen bevraagt. Verschillenden onder hen zijn immers bij een van de Kerken van zeer veel evangelische denominaties langsgegaan, waarvan het ook in Paraguay wemelt: zij dansten, sprongen en schreeuwden en die wijze van doen zal ook beschouwd worden als iets dat je inpakt, maar vervolgens – zo bekenden zij – heeft alleen in de stilte van de vieringen van de parochie iets van het Woord in hen weerklonken. En ook het delen van die zo verschillende momenten en atmosfeer met zeer veel leeftijdgenoten – ieder jaar zijn het er tussen de twee- en driehonderd – is voor hen een onverwachte verrassing, die zij enthousiast becommentariëren, daarbij bevestigend dat zij dan niet alleen het geloof belijden. Deze reactie kan volwassenere personen, die intussen begrepen hebben dat het geloof niet een kwestie van cijfers is, naïef voorkomen, maar voor jongens en meisjes is het een belangrijke stap.

Ook de nadruk die op nauwgezetheid, op de manier hoe men zich in de Kerk dient te gedragen door gebaren te vermijden die afleiden, storen of niet beantwoorden aan de plaats en het ogenblik (te beginnen met het gebruik van de gsm), hoort tot non-verbale communicatie. En wanneer deze houding wordt erkend en tegelijkertijd toegepast door honderden verenigde jongeren, wordt zij een machtige boodschap, op de eerste plaats voor de jongens en meisjes zelf.

Het weer opbouwen van een menselijk substraat

De zin van het sacrale en de bereidheid tot stilte zijn immers de ingang tot een relatie met God. En de christelijke initiatie, waarvan het vormsel de voltooiing is, is nu juist een drempel: het gaat erom de jongeren een basis te geven, waarbij men helder voor ogen houdt dat het nog eerder dan abstracte begrippen die men zich eigen moet maken, een houding betreft die men moet aannemen.

Overigens wil hen begeleiden tot het christen zijn in een na-christelijke en misschien spoedig anti-christelijke maatschappij zeggen hun op de eerste plaats een vermogen leren uitgaande van deze kleine dingen zich krachtig te verzetten tegen de eigen wil. Zij zullen immers moeten leren tegen de stroom in te zwemmen en zonder een training in een ascese zullen zij meegesleurd worden door de draaikolken. Ook dankzij deze kleine inspanningen zullen zij een gedrag kunnen verwerven dat overeenkomt met respect voor zich zelf, anderen, de dingen, het milieu, en daarbij komen tot een menselijke statuur zonder welke er geen mogelijkheid is om christen te zijn. Want de trouw aan op zich genomen verplichtingen, aan het gegeven woord en de aangenomen verantwoordelijkheden wijst op waarden die nog eerder dan christelijk menselijk zijn.

In feite is het in de huidige cultuur gaan ontbreken aan het menselijk substraat dat een soort inleiding is op de echte evangelisatie.

Daarom trachten in continuïteit met al wat de non-verbale communicatie hun op een overtuigende wijze begint in te fluisteren, de behandelde thema’s dat substraat weer op te bouwen door een beroep te doen op hun verstand ten opzichte van enkele kritische punten van hun beleving.

Van de mens naar God

Daar de jongeren vaak van de ene ervaring naar de andere gaan en deze tot zich nemen zonder ze te verdiepen of werkelijk ervan te genieten of zich vragen te stellen over wat de band kan zijn die ze verbindt, is het belangrijk te proberen hun te laten zien dat het menselijk leven niet een toevallige verzameling is van fragmenten, maar een kader en een tot een geheel makend plan heeft, een ontwikkeling is.

Gegeven vervolgens dat zij vaak een terugval op het heden beleven, waar het enige dat telt, bevrediging, hier en nu, is van steeds nieuwe behoeften, die vervolgens een “alles en onmiddellijk” worden, zal degene die hen begeleidt, hen moeten helpen om zich een deel van de geschiedenis te voelen, zich bewust te worden van de eigen wortels en een toekomst te plannen. Want de jaren van de adolescentie en vervolgens een heel leven baseren op emoties die voortkomen uit het doen van wat “ik leuk vind” en afwijzen wat “mij niet aanstaat”, creëert uiteindelijk een wereld op maat, dat wel, maar een die heel klein is en onvermijdelijk gedoemd is te botsen met de parallelle werelden van de verlangens van anderen en met een omgeving die het heersen van de sterkste sanctioneert.

Het zal derhalve belangrijk zijn hen buiten een tot het uiterste gedreven individualisme en subjectivisme te doen treden door hen te bemoedigen “de ramen open te zetten”, verder te kijken en hun horizon te verbreden. Andere werelden, andere maatschappelijke groepen, de klassieken, de levens van grote personages uit het verleden en het heden ontdekken zal hun ook de authenticiteit leren ontdekken ten overstaan van het in een adolescent steeds aanwezige gevaar te bezwijken voor de groepsdruk.

Dat is dus een uitgebreid programma van het definiëren van het menselijke, dat echter ook kruist met de meer typische christelijke thema’s. Want op de weg van het zoeken naar de zin van het leven, die wordt ingeslagen, wanneer men afstand neemt van het leven in een epidemische oppervlakkigheid, komt men de zin tegen die Jezus aan het leven en de dood is komen geven. Op de fundamentele vragen over de mens is de meer specifieke “theologische” catechese geënt, omdat het leven zonder God geen enkele zin heeft en verandert in een nutteloze hartstocht.

In deze zin is het centrale ogenblik van de catechese juist de mis, hoogtepunt van het parcours van de christelijke initiatie, waarin de diepste gemeenschap met Christus en tegelijkertijd met zijn Kerk gelegen is. Een Kerk die – het is belangrijk dat de jongeren die zich op het vormsel voorbereiden, dat begrijpen – niet een tankstation is waar sacramenten worden verkocht.

“Tijd gaat boven ruimte”

Dit zijn in de parochie van Ypacaraí de lijnen van de jongerenpastoraal. Men kan alleen maar verheugd zijn dat er voor hen buiten de parochie intussen veel mogelijkheden zijn om elkaar te ontmoeten, zich te vermaken en gevormd te worden, van sport, muziek, toneel, vreemde talen. In andere tijden zou de Kerk zich misschien ermee beziggehouden hebben hen rondom zich te verenigen door hun vrije tijd te organiseren. En dat is gebeurd in veel landen, zowel in Europa als in Zuid-Amerika. Maar de maatschappij verandert. Wie niet verandert, is de mens die zich, zeker, vermaakt door een uitje met vrienden of in het beoefenen van sport, maar op de cruciale momenten van zijn leven, wanneer hij zich vragen stelt, de zin ervan niet zal vinden in het kunnen spreken van Engels of het spelen van de gitaar. Daar moet omtrent de existentiële vragen en het antwoord hierop de Kerk haar onvervangbare rol spelen, vooral ten opzichte van adolescenten.

Met veel wijsheid heeft paus Franciscus onderricht dat het erom gaat de zorg om ruimte te bezetten achter zich te laten door integendeel aan tijd de voorrang te geven. Wij willen ruimte bezetten, wanneer wij de jongeren verenigen in een afgescheiden groepje, onderscheiden van een wereld die als slecht wordt beschouwd. Door kleine christelijk forten te creëren brengen wij misschien onbewust, maar zeker anachronistisch het paradigma van de reducciones terug van de jezuïeten van Paraguay, zoals dat in de zestiende-zeventiende eeuw sterk aanwezig was. Het doel van de catechese moet daarentegen vandaag zijn een jongere in staat te stellen in de wereld te staan als een christen en geloof en leven te integreren.

Wij geven dan ook de voorkeur aan tijd boven ruimte, wanneer wij zorgen voor de processen van individuele groei en rijping en wanneer wij met geduld en zonder zich onrechtmatig op de voorgrond te plaatsen gaan staan in het perspectief waarop de heilige Johannes XXIII zo goed wees, toen hij de Kerk beschreef als “de oude fontein van het dorp die water geeft aan de generaties van vandaag, zoals zij het gaf aan die van het verleden”. Het kan zijn dat de fontein vandaag te lijden heeft van de concurrentie van zoveel andere “plaatsen” waar adolescenten samenkomen. Maar de oplossing zal niet zijn de fontein in iets anders te veranderen. Belangrijk is dat de fontein water blijft geven en dat men niet begint andere dranken te slijten die volgens de een of de andere marktenquête een betere ontvangst zouden vinden.

Michele Chiappo

(Vertaald uit het Italiaans door Drs. H.M.G. Kretzers)

03/07/2024