Deel twee

De geboorte van de rechten van de mens

Montesinos tracht, zoals wij gezien hebben, “recht en feiten met elkaar te verbinden”. Daarom stelt hij na vragen, uitgaande van de feiten, te hebben gesteld, vragen over het recht, dat wil zeggen over de grond van de feiten.

Het lijkt ons dat er een hermeneutische cirkel is waarbij het feit verwijst naar het fundament, de praktijk vragen stelt aan de theorie.

Als de praktijk blijft zoals ze is, dan wordt de theorie zelf niet meer ondersteund. Montesinos komt ertoe de christenen van Hispaniola te vergelijken (de grootste belediging in die tijd) met de “Moren of Turken die het geloof van Jezus Christus niet hebben en niet willen”^[1].

Men moet echter voor ogen houden dat Montesinos tot christenen en in een christelijke context spreekt waarin de theorie wordt verondersteld als door allen verworven.

Geheel anders is de actuele context waarin de fundamenten zelf ter discussie worden gesteld. Als dat type vragen de gewetens in beroering brengt en een antwoord uitlokt, zouden dezelfde vragen, als die vandaag gesteld worden, niet evenveel de gewetens uitdagen.

Hier ligt het substantiële verschil tussen een tijd van een zogenaamde “gevestigd christendom”, zoals dat in de tijd waarin Montesinos predikte, en een tijd van secularisatie of postmodernisme waarin wij ons vandaag bevinden.

De theoretische vragen die door Montesinos worden gesteld, raken het diepste van de gewetens:

“Zijn dezen geen mensen? Hebben zij geen redelijke ziel? Zijn jullie niet verplicht hen lief te hebben zoals jezelf? Begrijpen jullie dat niet? Voelen jullie dat niet? Hoe krijgen jullie het voor elkaar volkomen ingeslapen te zijn in de diepte van een zo lethargische slaap?”^[2].

De fundamentele vraag: “Zijn jullie niet verplicht hen lief te hebben zoals jezelf?” is niets anders dan een herinnering aan de nieuwe wet van het evangelie, die altijd telkens een nieuwe leer is en zal zijn, wanneer zij met haar consequenties gepredikt zal worden^[3].

Hier wordt de hermeneutische cirkel weer fundamenteel die de spiritualiteit, de theologie en de pastoraal van de dominicaanse gemeenschap van Hispaniola vormt: “Juntar el derecho con el hecho” (Recht met de daad verbinden).

Een nieuw gebod verwijst altijd naar een nieuwe leer en een nieuwe leer schept op haar beurt een wet, een wetgeving, een praktijk en nieuwe structuren.

Deze waarheid vormde aan het begin van de moderne tijd een zo revolutionair feit dat zij de geesten in vervoering bracht en de grondslagen van de rechten van de mens en de volken deed ontstaan.

Wanneer men aan het begin van het nieuwe millennium een historische balans moet schetsen van theorieën en feiten, kan men niet anders dan terugkeren naar het eerste elementaire gegeven en de metafysisch getinte vraag die ook voor het zogenaamde postmoderne denken onvermijdelijk blijft, dat de metafysica achter zich heeft gelaten. Het is de vraag over het fundament en de zin van het leven. Een vraag die tegelijkertijd vragen stelt over God en de mens.

De nieuwheid van het antwoord zal worden gegeven door de eenvoudige en tegelijkertijd revolutionaire waarheid. Want ook in onze tijd, waarin “een hond in het Noorden van de wereld zeventien maal meer goederen ter beschikking heeft dan die waarover een kind in het Zuiden van de wereld beschikt”^[4], lijkt het ons dat de door Montesinos in 1511 gestelde vraag heel haar urgente reikwijdte behoudt: “Zijn wij niet verplicht die kinderen van het Zuiden van de wereld lief te hebben als onszelf?”.

Las Casas schrijft dat aan het einde van de homilie sommigen verbijsterd waren, anderen buiten zichzelf van woede, weer anderen versteend en verhard, en anderen wroeging voelden. Niemand kwam echter tot inkeer, voor zover Las Casas wist. De machthebbers van het eiland, met aan het hoofd Diego Columbus, vroegen om de veroordeling van een man die zoveel aanstoot gaf, een zaaier van een nieuwe, nooit gehoorde leer^[5].

Als het waar is dat de preek niemand tot inkeer bracht, des te meer nog is het waar dat hij de gewetens wakker schudde en de christenen gewaarwerden dat het evangelie andere eisen had en dat zij, wilden zij werkelijk christenen genoemd worden, zich niet tevreden konden stellen met de welwillende interpretatie die andere predikanten gaven.

De dominicanen werden beschuldigd en moesten zich verdedigen. Dat bracht echter een debat voort dat de eeuw in vervoering bracht en de verdieping en bevestiging van een recht met Bijbelse wortels mogelijk maakte.

En op die ogenblikken ontstond in het nederige verblijf van de onbekende religieuzen een nieuw recht. Een recht met een diepe theologische wortel^[6].

In dit debat zal een centrale rol gespeeld worden door Las Casas^[7], die het recht van de indios zal grondvesten op de evangelische wortel van de Christus die niet éénmaal, maar duizenden keren gegeseld, in het gezicht geslagen, gekruisigd werd door degenen die die volken uitplunderen en vernietigen en hun de ruimte ontnemen voor bekering en berouw door het leven voortijdig te ontnemen en hen zonder geloof en sacramenten te laten sterven^[8].

Emilio Grasso

(Wordt vervolgd)

_________________________

^[1] B. de Las Casas, Historia de las Indias, lib. III, cap. 4..., 176.

^[2] B. de Las Casas, Historia de las Indias, lib. III, cap. 4..., 176.

^[3] Vgl. Joh 13, 34: “Een nieuw gebod geef Ik u: gij moet elkaar liefhebben; zoals Ik u heb liefgehad, zo moet ook gij elkaar liefhebben”.

^[4] R. Berton, cit. in C. Di Sante, Responsabilità. L’io-per-l’altro (Verantwoordelijkheid. Het ik-voor-de-ander), Edizioni Lavoro - Editrice Esperienze, Roma-Fossano (CN) 1996, 7.

^[5] B. de Las Casas, Historia de las Indias, lib. III, cap. 4..., 176-177.

^[6] Vgl. J.M. Chacón y Calvo, La experiencia del indio. ¿Un antecedente a las doctrinas de Vitoria? (De ervaring van de indio. Een antecedent van de leer van Vitoria?) Confer. in “Anuario de la Asoc. Francisco de Vitoria” 5 (1932-1933) 214, cit. in V.D. Carro, La teología..., 56.

^[7] Vgl. G. Gutiérrez, En busca de los pobres de Jesucristo. El pensamiento de Bartolomé de Las Casas (Op zoek naar de armen van Jezus Christus. Het denken van Bartolomé de Las Casas), Ediciones Sígueme, Salamanca 1993.

^[8] Vgl. B. de Las Casas, Historia de las Indias, lib. III, cap. 138..., 511.

(Vertaald uit het Italiaans door Drs. H.M.G. Kretzers)

09/02/2022