Inleiding op het “Cuaderno de Pastoral” van don Emilio Grasso, nummer 37 van een reeks die in Paraguay in 130.000 exemplaren verspreid is

Vanaf het begin van zijn pontificaat heeft paus Franciscus in zijn toespraken en documenten de term “begeleiden” in ruime mate gebruikt.

In de apostolische exhortatie Evangelii gaudium drukt hij zich duidelijk uit over wat volgens hem de kunst van de begeleiding is:

“De Kerk zal haar leden – priesters, religieuzen en leken – moeten inwijden in deze ‘kunst van de begeleiding’, opdat allen leren steeds hun sandalen uit te doen ten overstaan van de heilige grond van de ander. Wij moeten aan onze weg het heilige ritme van de nabijheid geven, met een blik vol respect en vol medelijden, maar die tegelijkertijd ook geneest, bevrijdt en ertoe aanmoedigt te rijpen in het christelijk leven” (nr. 169).

De overwegingen die in dit nieuwe “Cuaderno de Pastoral”, nr. 37 met de titel Acompañar a los jóvenes en una Iglesia en salida (De jongeren begeleiden in een Kerk die erop uitgaat) worden ontwikkeld, helpen beter het belang van het werkwoord begeleiden te begrijpen, voor hen die opvoeders van jongeren willen worden, die actieve en verantwoordelijke subjecten zijn van de zending van de Kerk. De term begeleiden wijst er immers op dat men met meer respect voor de vrijheid van de jongeren te werk gaat, in tegenstelling met het woord vormen, dat een idee van de vorm tot uitdrukking brengt volgens hetwelk het subject vorm moet krijgen, nog voordat men het ontmoet.

Het is fundamenteel de termen die wij gebruiken goed te leren kennen, want woorden zijn niet “onschuldig” en achter het gebruik ervan ligt een opvatting over relaties.

Het is niet gemakkelijk onze wijze van handelen te veranderen, vooral op het terrein van de evangelisatie, waar het dringend noodzakelijk is zich vragen te stellen over hetgeen wij aan het doen zijn met betrekking tot deze steeds meer geseculariseerde wereld en meer concreet tot de mensen die wij op de tocht van ons leven tegenkomen.

Vaak stuiten wij op een mentaliteit van “zo heeft men het altijd gedaan” en vragen wij ons uit ongeïnteresseerdheid of angst niet af of wat wij aan het doen zijn, juist is. Soms betekent veranderen van een methode sommige van onze zekerheden verliezen en ontdekken wij dat wij breekbaarder zijn.

Als wij willen dat de Kerk een toekomst heeft, is het terrein waarop wij met de grootste aandacht moeten handelen, zeker dat van de jongeren.

Zonder jongeren loopt ook de Kerk gevaar steeds onbeduidender te worden, zoals al in zoveel gebieden van het oude christendom gebeurt, waar kerken worden gesloten, men vraagt de eigen naam te schrappen uit het doopregister en de gebouwen die eens werden gebruikt voor de eredienst, veranderen in plaatsen van vermaak of van verschillende activiteiten.

In het Document ter voorbereiding op de XVI Gewone Algemene Vergadering van de bisschoppensynode, Voor een synodale Kerk: gemeenschap, deelname en zending, lezen wij:

“Het vermogen om zich voor de Kerk en haar instellingen een andere toekomst voor te stellen die opgewassen is tegen de ontvangen zending, hangt grotendeels af van de keuze om processen van luisteren, dialoog en gemeenschappelijke onderscheiding in gang te zetten waaraan allen en iedereen kan deelnemen en bijdragen” (nr. 9).

Ten overstaan van deze uitdagingen komt don Emilio Grasso ons te hulp met de overwegingen die in dit “Cuaderno de Pastoral” zijn vervat en zijn uitgewerkt na een lange ervaring van evangelisatie in Italië, Kameroen, België, Nederland en tenslotte in Paraguay, waar hij op dit ogenblik zijn priesterlijk ambt uitoefent.

In de loop van de jaren heeft hij veel jongeren begeleid om hun roeping te ontdekken, hetgeen niet altijd gemakkelijk is geweest, want wij kunnen op dit terrein jongeren niet in vooraf opgestelde formules vatten.

Zoals wij nog zullen verhelderen in de volgende pagina’s, gaat het er immers niet om de jongeren te “vormen”, maar te “begeleiden” en daarbij met hen mee te gaan, naar hun vragen te luisteren, hen te helpen buiten zichzelf te treden om de ander te ontmoeten.

Don Emilio onderstreept het feit dat “in een opvoedkundig proces, en nog meer in een proces van evangelisatie niet gaat om een methode die een persoon ontmoet, maar wij voor een ontmoeting tussen personen staan”.

En iedere persoon is anders, met zijn geschiedenis, zijn problemen, zijn vermogens en zijn aspiraties.

Bij de ontmoeting tussen een opvoeder en een jongere hebben wij enerzijds de jongere die zijn vrijheid stelt als een vrijheid van kiezen; anderzijds de opvoeder die in zijn vrijheid van kiezen ervoor gekozen heeft om te begeleiden. Om deze reden is de relatie asymmetrisch.

De auteur brengt een fundamenteel aspect van de opvoeding naar voren: een opvoeder mag zich niet op hetzelfde niveau als de jongeren plaatsen, omdat hij op deze wijze hen niet helpt groeien in hun aspiraties, zodat ze ontdekken wat God in hun hart heeft geplaatst.

“Het heeft geen nut te doen als je dezelfde leeftijd hebt – zo schrijft don Emilio – dezelfde passies, dezelfde vriendschappen, dezelfde verlangens als je kind of de jongere die wij moeten opvoeden. Het is echter wel noodzakelijk bij het verschil eenheid te scheppen en te streven naar dezelfde liefde”.

De asymmetrische ontmoeting zal dus symmetrisch worden op een hoger punt.

Paus Franciscus legt ten opzichte van de talloze problemen die voortkomen uit een slechte opvoeding die alle maatschappijen teisteren, uit dat opvoeden betekent

“de studenten begeleiden en bemoedigen op de weg van menselijke en geestelijke groei door hun te laten zien hoezeer de vriendschap met de verrezen Christus het hart verwijdt en het leven menselijker maakt. Opvoeden is helpen goed denken: goed voelen – de taal van het hart – en goed doen – de taal van de handen. Deze visie is vandaag volledig actueel, wanneer wij de behoefte voelen aan een ‘opvoedkundig pact’, dat in staat is families, scholen en heel de maatschappij te verenigen” (Algemene audiëntie, 28 juni 2023).

In Paraguay vormt de opvoeding een uitdaging die, als zij niet serieus wordt genomen, de toekomst van het land zal schaden. Hoeveel personen hebben nooit opvoeders gehad die in staat waren hun geweten wakker te schudden, iemand die het hun mogelijk maakte te begrijpen dat een ander leven mogelijk was.

Daarom, zo schrijft don Emilio,

“Bestaat een authentieke opvoeding erin in de gewetens de waarheid op te wekken die erin verborgen is, zodat zij in staat zijn zelf na te denken, zelf te oordelen, zich vrij te maken in een wereld waarin vrijheid een risico is, een verovering en nooit een gegeven feit of een diepgewortelde gave”.

Het traject om jongeren op te voeden is zeker niet gemakkelijk, vooral in de complexe werkelijkheid van vandaag, waarin de digitale communicatiemiddelen de vorm van onze relatie met de ander heeft veranderd.

Heden ten dage een brief schrijven met pen en papier waarin gedachten tot uitdrukking worden gebracht en de geest zich verplicht een inhoud uit te werken, lijkt onmogelijk. Het is gemakkelijker door sociale netwerken een emoticon en een like te plaatsen, en dat is het dan.

Vanwege een armoede van taal, die vaak een armoede van denken laat zien, is het opvoeden van jongeren een lang en moeilijk, maar niet onmogelijk proces, omdat “een edelmoedige jongere er behoefte aan heeft geprovoceerd en uitgedaagd te worden”.

Na een uitvoerige en zeer interessante overweging legt don Emilio ons uit hoe belangrijk het is jongeren op te voeden tot de katholieke dimensie van de Kerk door in hen het verlangen te prikkelen buiten zichzelf te treden om zich te richten op nieuwe antropologische en geografische horizonten.

Daarom is het heel belangrijk jongeren bij thema’s te betrekken die steeds meer de sfeer van de jeugd zouden moeten doordringen, zoals vrede, gerechtigheid en ecologie, opdat zij zich ervoor inzetten een wereld op te bouwen waarin plaats is voor allen en waarin de armen niet gediscrimineerd worden.

Het is zeker wezenlijk dat jongeren die zich op deze weg laten begeleiden, begrijpen dat het openstaan voor anderen, voor een steeds universelere gemeenschap, zin geeft aan hun persoonlijk bestaan.

Wij zijn er zeker van dat de pagina’s van dit “Cuaderno” ons zullen helpen op een andere wijze te kijken naar de rol van de opvoeder en evangelisator en met andere ogen de jongeren die wij op onze weg ontmoeten, te zien: zoals zij werkelijk zijn en niet zoals wij ons voorstellen dat zij zijn.

Maria Grazia Furlanetto

(Vertaald uit het Italiaans door Drs. H.M.G. Kretzers)

10/01/2024