Gedurende de retraite die door Emilio werd gegeven voor de catechisten van Loma Pytâ zijn er na een reflectie over het profiel van de catechist verrijkende uitwisselingen van gedachten over concrete en methodologische aspecten van de geloofsoverdracht geweest. Van dit alles geven wij hier in samenvatting enkele aspecten weer die wij niet alleen voor de kerkelijke context van Paraguay, waarin deze overwegingen zijn gerijpt en gedeeld, voor zeer nuttig houden.
Leren onderscheiden
Waar moet men beginnen met een catechesetraject bij kinderen?
Men kon niet anders dan verrast zijn door de wezenlijke en religieus diepgaande benadering die door Emilio werd voorgehouden: “Begin met de kinderen te leren de
rechterhand van de linkerhand te kunnen onderscheiden”. Een spel voor de kleinsten dat erin bestaat dat zij steeds sneller de goede hand moeten opsteken zonder zich te vergissen, een spel dat vervolgens iets zeer serieus wordt. Het kruisteken goed kunnen maken, de identiteitskaart van een christen, wordt immers de eerste geloofsbelijdenis van kinderen.
Hoeveel christelijke kinderen en volwassenen kunnen het inderdaad niet correct maken en kennen nog minder de trinitaire betekenis van dit teken. En toch begint voor iedere christen alles bij het doopsel en eindigt alles met de dood, in het teken van het kruis en de verrijzenis.
“Beter weinig dingen leren, maar dan wel goed”. Deze raad heeft zeker de catechisten getekend, die vaak worstelen met overbodige programma’s, en heeft hen doen ontdekken dat teveel begrippen verstikken en niet “de geur van het evangelie”[1] laten ademen.
Naar een kerugmatische catechese terugkeren, die zich concentreert op de eerste verkondiging, “op datgene dat het mooist, het grootst, het aantrekkelijkst en tegelijkertijd het noodzakelijkst is”[2], is een belangrijke onderstreping van paus Franciscus voor de evangelisatie.
Op methodologisch vlak maakt het zich concentreren op het wezenlijke het bovendien mogelijk de noodzakelijke tijd te nemen om de woorden, de gebaren en vooral de band ervan met het leven uit te leggen.
Het weten te onderscheiden de dingen bij naam te noemen is door kennis deelnemen aan de schepping van God.
Uit de oerchaos te komen was de eerste daad van de schepping die ons door Genesis wordt getoond, juist als een onderscheid en scheiding tussen verschillende door elkaar gemengde elementen, tussen licht en duisternis, hemel en aarde enzovoort, om vervolgens te komen tot het onderscheid tussen goed en kwaad en het verhaal van de erfzonde (vgl. Gen. 1-3).
Dit toepassend op de catechese, wil uit de chaos komen, leren onderscheid te maken zeggen uit de materiële,
geestelijke en spirituele wanorde komen, geen plaatsen en tijden door elkaar halen; het gaat er meer in het algemeen om kinderen en jongeren te vormen, opdat ze onverantwoordelijke, ongepaste en ongeregelde houdingen afwijzen.
De mensen vormen
“Alles heeft zijn uur, alle dingen onder de hemel hebben hun tijd” (Pr. 3, 1), zegt de Bijbelse wijsheid van Kohelet. Zij nodigt ons uit om de verschillende momenten van het leven en de rijping ervan weten te onderscheiden. Wanneer men van kind jongere wordt, krijgt dit verhaal nog meer een centrale betekenis.
Tijd weten te geven aan iedere zaak betekent jongeren leren het eigen leven evenwichtig in te delen: tijd voor studie, werk en ontspanning; het wil zeggen hen uitnodigen zich niet te snel bezig te houden met seksualiteit en relaties, tijd te besteden aan een “verloving” om elkaar te leren kennen, opdat de eenheid diep en duurzaam is[3]. Dit soort onderscheiding en keuzes vereist het vermogen tegen de stroom in te gaan ten opzichte van de hedendaagse cultuur, daar zij goederen verbruikt en verspilt en oppervlakkige ervaringen verzamelt.
Uit de debatten is naar voren gekomen hoezeer de catechist, die vaak de opvoedkundige gebreken van het gezin moet aanvullen, geroepen is diepgaande richtlijnen en gezonde, uit het geloof voortvloeiende levensgewoonten moet aanreiken die het menselijk en geestelijk karakter van kinderen en jongeren moeten vormen.
Het diepste verlangen van de catechist zou immers moeten zijn dat de aan hem toevertrouwde kinderen en jongeren niet alleen de geloofssacramenten ontvangen, maar dat deze laatste voor hen een bron van een gelukkig leven zijn.
Wij moeten immers niet alleen spreken over een geluk en een geluk verkondigen dat ons in het hiernamaals wacht. Het leven in overvloed, het eeuwige leven begint op aarde.
Zoals de kerkvaders hebben gezegd, is God mens geworden, opdat de mens God kan worden[4]; aarde en hemel hebben elkaar ontmoet door de menswording van Gods Zoon in de persoon van Maria en zullen nooit meer worden gescheiden.
Deze geloofswaarheid heeft het de catechisten mogelijk gemaakt hun christelijke waardigheid en de noodzaak
zijn Gelaat te tonen te ontdekken. Het mysterie van de menswording heeft hen ook doen begrijpen dat catechese de mens in zijn geheel moet vormen.
Een relativistische en met kinderen en jongeren te permissieve cultuur verplicht de catechist inderdaad de basiselementen van een educatieve ontmoeting onder ogen te zien, zoals stilte, stiptheid en regelmaat in aanwezigheid, hygiëne van persoon en omgeving, gezonde eetgewoonten en het voorkomen van ziekten, de waarde van de dingen en het afwijzen van verspilling, respect voor het milieu.
Hoe zouden wij anders kunnen spreken van de sacraliteit van de vieringen, de ernst van de sacramenten en in het bijzonder van de eucharistie? Het is immers niet mogelijk dit te doen zonder te spreken over de waarde van het brood, vrucht van de aarde en het werk van de mens. En het is ook niet mogelijk de waarde van de eucharistie te begrijpen zonder rekening te houden met de sacraliteit van het lichaam, zonder de oneindige en unieke waarde van iedere mens te respecteren, daar Christus zich op een of andere wijze heeft willen verenigen met ieder[5] en voor ieder is gestorven en verrezen.
Het zijn wezenlijke menselijke fundamenten om te onderrichten de mis te onderscheiden van welke ontmoeting dan ook, om bovendien te doen begrijpen dat zij niet alleen een bijeenkomst, feest en gastmaal is, maar ook offer dat respect, stilte en devotie vereist.
De mis, die bron en hoogtepunt van het christelijk leven en dus ook van de catechese is, is immers de hoogste bevestiging van de waarde van het leven van de mens dat is opgenomen in Christus, is viering van het Vlees geworden Woord, van de Liefde die trouw is tot aan de definitieve zelfgave.
In het licht van de Drie-eenheid
De verdieping van het mysterie van de menswording en de Drie-eenheid is rijk aan belangrijke gevolgen en toepassingen voor de catecheten geweest. Theologie en spiritualiteit zijn bij de retraite verweven met methodologische aspecten en concrete problemen van de catechese.
Het mysterie van de Allerheiligste Drie-eenheid is in al zijn aspecten nauwkeurig uitgewerkt aanwezig geweest gedurende heel de reflectie van de retraite, die vóór de liturgieviering van de zondag, de dag van de Heer, heeft plaatsgevonden.
En het kon niet anders zijn: de eenheid in het verschil van de Personen van de Drie-eenheid is voor ons christenen de oorsprong en het einddoel van ons geloof, het model, de icoon van ons christelijk leven en derhalve van iedere vorming.
De catechisten zijn daarom in het licht van de mysteries van de menswording en de Drie-eenheid in verschillende vormen uitgenodigd “te onderscheiden om te
verenigen en nooit te verwarren”. Men heeft bijvoorbeeld onderstreept hoe noodzakelijk het is in de catechese weten te onderscheiden wat menselijk is, van wat goddelijk is, de weg te laten doorlópen van de reden en de tweede oorzaken in de analyse van hetgeen gebeurt, strevend naar de hoogste werkelijkheden, maar altijd uitgaande van de aarde, van de eenvoudigste en concrete dingen van het leven.
Deze benadering is noodzakelijk om de scheiding tussen geloof en cultuur, het ware drama van onze tijd, te overbruggen[6].
In deze zin heeft men onderstreept dat ook bij een basistraject van de catechese de catechist geroepen is tot een juiste methode van lezen van het woord van God, tot een doen begrijpen dat geloof en rede verschillend, maar niet tegengesteld of gescheiden zijn.
Adolescenten, die hun kritische geest vormen en worstelen met snelle culturele veranderingen, zijn degenen die er het meest behoefte aan hebben de breuk tussen wat zij beleven in hun omgeving of op school bestuderen, en wat zij in de catechese horen, te overbruggen. Zij moeten dus worden begeleid om op de juiste wijze de literaire genres van de Bijbel te begrijpen, bijvoorbeeld dat van het scheppingsverhaal, om de tegenstelling te overwinnen die jongeren voelen ten opzichte van wat zij bestuderen betreffende de evolutie van de menselijke soort en de oorsprong van het heelal.
Ontdekken dat de wetenschap haar methode heeft, die zich onderscheidt en zich opent voor het mysterie en voor de religieuze taal zonder hiermee te worden verward, kan de deelnemers aan de catechese helpen een solide en open christelijke identiteit op te bouwen.
Een gezonde catechese die in de moderne tijd is geïncultureerd, die aarde en hemel, wetenschap en geloof met een gepast niveau en taalgebruik weet te onderscheiden en verenigen, kan jongeren “vaccineren” tegen de religieuze onverschilligheid van de secularisatie en zelfs van de fundamentalistische reacties die ook aanwezig zijn in landen met een oude laïcistische traditie.
(Verzorgd door Antonietta Cipollini)
_______________________
[1] Paus Franciscus, Evangelii gaudium, 39.
[2] Paus Franciscus, Evangelii gaudium, 35.
[3] “Er is geen huwelijk per expres: men moet werken aan de liefde, men moet op weg gaan. Het verbond van de liefde van man en vrouw wordt geleerd en verfijnd. Ik veroorloof mij te zeggen dat het een ambachtelijk verbond is. Van twee levens één maken is ook als het ware een wonder, een wonder van vrijheid en hart, toevertrouwd aan het geloof. Wij zullen ons misschien meer moeten inzetten op dit punt, omdat onze ‘gevoelscoördinaten’ een beetje in de war zijn geraakt. Wie alles wil hebben en dat onmiddellijk, bezwijkt vervolgens ook onder alles - en onmiddellijk - bij de eerste moeilijkheid (of bij de eerste gelegenheid)”, paus Franciscus, Algemene audiëntie (27 mei 2015).
[4] Vgl. Athanasius van Alexandrië, De Incarnatione Verbi, 54, 3: PG 25, 192B.
[5] Vgl. Gaudium et spes, 22.
[6] Vgl. Paulus VI, Evangelii nuntiandi, 20.
(Vertaald uit het Italiaans door Drs. H.M.G. Kretzers)
08/08/2015