Aan de gelovigen van de parochie Sagrado Corazón de Jesús van Ypacaraí (Paraguay)

Mijn beste vrienden,

Velen stellen zich vragen over het einde van deze pandemie.

Zij vragen zich niet alleen af, wanneer zij zal eindigen, maar vooral hoe wij te voorschijn zullen komen uit deze lange quarantaine die langzaam, maar onverbiddelijk onze gewoonten aan het veranderen is.

Ik herhaal voortdurend tegen allen dat wij deze periode niet moeten zien als een vervloeking van God, maar als een kairós, een gunstige tijd, een tijd waarin God ons bezoekt en het ons mogelijk maakt zeer veel dingen te doen die wij nooit hebben gedaan. En het is vooral een tijd om het probleem van de zin van het leven uit te diepen.

Ik wil nu blijven stilstaan bij de houding die wij moeten hebben ten opzichte van deze verschrikkelijke pandemie, onze gemeenschappelijke vijand.

Bij deze overweging die ik u aanreik, neem ik niet als uitgangspunt de Heilige Schrift of het leergezag van de Kerk.

Integendeel, ik neem als uitgangspunt het denken van een van de belangrijkste denkers van de 20ste eeuw, een van de meest originele in de marxistisch filosofische traditie. Ik bedoel Antonio Gramsci, een van de stichters van de Communistische Partij van Italië, een man die met de gevangenis voor de trouw aan zijn geweten en ideeën heeft betaald.

Als ik het vandaag heb over Gramsci, is dat omdat wij eraan moeten wennen met allen een dialoog te hebben, niet alleen met hen die hetzelfde denken als wij, dezelfde interesses hebben, hetzelfde geloof of dezelfde politieke ideologie als wij, maar wij moeten ook het goede weten te zien dat er onder degenen leeft die niet in ons kamp strijden.

In alle mensen is, zoals de heilige Justinus leert, een zaad van het Goddelijk Woord, een spoor van de tegenwoordigheid van God zelf, dat wij moeten weten te herkennen en dat het uitgangspunt vormt voor een dialoog op zoek naar de Waarheid die altijd groter is dan wij en die niemand in haar geheel bezit.

Daarom herhaal ik met groot respect en liefde voor allen zonder iemand te oordelen nogmaals voor het welzijn van onze dierbare stad Ypacaraí, dat hoewel zachtmoedigheid in het collectieve voorstellingsvermogen verward wordt met lafhartigheid, zij integendeel de deugd is van de sterken en gepaard gaat met geduld en luisteren.

Een politiek zonder zachtmoedigheid is een politiek waarbij de dialoog ontbreekt en die leidt tot de overheersing van de sterkste die de anderen verplettert.

Om deze reden reik ik u vandaag dit diepzinnig denken van Gramsci aan, omdat wij de waarheid moeten weten te herkennen en te aanvaarden, waar die ook is.

Meestal vervallen wij in een gemakkelijk onstoffelijk optimisme (alles gaat altijd uitstekend, op een spectaculaire wijze, er zijn geen problemen, er is alleen maar een lichtende horizon...), in plaats van een diep katholieke, alles omvattende visie te hebben, waar het licht van de heerlijkheid niet losstaat van het licht van het kruis.

Op een eigenlijk meer laïcistisch gebied zullen wij hiermee parallel een uitdrukking gebruiken die vaak wordt aangehaald en door Gramsci werd gebruikt als een van de fundamentele richtlijnen van zijn leven: “Pessimisme van de intelligentie, optimisme van de wil”.

“Pessimisme van de intelligentie, optimisme van de wil” wil zeggen voor Gramsci in alle omstandigheden denken aan de ergste veronderstellingen om alle reserves van de wil in beweging te zetten en in staat te zijn een obstakel uit de weg te ruimen. Daarom kan Gramsci zeggen dat hij zich nooit illusies heeft gemaakt en nooit desillusies heeft gehad. Hij gaat zijn weg, altijd gewapend met een onbeperkt, nooit passief, inert, maar een door volharding bezield volharding.

“Pessimisme van de intelligentie, optimisme van de wil” wil zeggen de poging op een nieuwe wijze rede en wil met elkaar te verbinden, coherente kritiek en vermogen om de werkelijke processen van de wereld te beïnvloeden. Door de aandacht te concentreren op de band die verleden en toekomst verbindt, dat wil zeggen op het heden, Gramsci wijst zowel in theorie als in de praktijk de stijl af van het dromen met open ogen en het fantaseren, wat een zeer troostrijke stijl is.

Het is daarentegen noodzakelijk alle aandacht te vestigen op het heden, zoals het is, als men het wil veranderen. Maar het heden is nu juist ook het verleden zoals dat is uitgekristalliseerd, zowel in de maatschappelijke verhoudingen en instellingen, als in de psychologie van de individuen. Vandaar de noodzaak voor ieder die het heden wil veranderen, het verleden te bestuderen. Deze studie brengt de wortels van het heden, de complexiteit en de weerstand ervan aan het licht en signaleert daarom de moeilijkheden om dit te veranderen.

In zekere zin komt de wil om te veranderen voort uit het individu en objectiveert en rationaliseert zich, om zo te zeggen, door de historische processen te identificeren die veranderd moeten worden, willen het heden en de individuen veranderen. Dat is het ogenblik van het “pessimisme van de rede”, dat niet het handelen vereenvoudigt, maar integendeel compliceert door de omvang van het probleem dat moet worden opgelost, te laten zien.

In dit kader blijkt het optimisme van de intelligentie vaak alleen maar een manier om luiheid, eigen verantwoordelijkheden, de wil om niets te doen te verdedigen. Men begrijpt dat het ook een vorm van fatalisme en mechanistisch wereldbeeld is. Het pessimisme van de intelligentie responsabiliseert daarentegen.

Pessimisme van de intelligentie wil zeggen ons christenen eraan te herinneren dat de Kerk tot aan het einde van haar geschiedenis op deze aarde haar gemeenschap met de verrezen Christus zal beleven in het teken van het kruis. Zij zal het heilsmysterie tegenwoordig stellen onder het uiterlijk van armoede, mislukking, dood.

De Kerk zal de heerlijkheid van de verrijzenis beleven, als haar leven Christus is, maar zal leven in een aardse toestand van leed en doodsstrijd. De Kerk is op deze aarde en in deze tijd nog niet in het vaderland. Zij is een vreemdeling in afwachting van het binnentreden in het goddelijk rijk. Die dag zal het einde zijn van de huidige wereld. Maar zijzelf zal het beloofde land zijn: zij zal van boven met de heerlijkheid worden bekleed, getooid om van haar de waardige bruid van het Lam te maken, gereed voor de goddelijke bruiloft. Nu wordt zij hier beneden vervolgd, is zij balling, zonder bescherming, beleeft zij haar doodsstrijd.

De Kerk stelt in de wereld van vandaag Jezus tegenwoordig onder de sluiter van de nederigheid, niet in een manifestatie van triomf. Dat is de armoede van de Kerk, die altijd vreemd aan deze wereld en vervolgd, tot het einde in doodsstrijd blijft verkeren.

“Pessimisme van de intelligentie, optimisme van de wil” in de betekenis die Gramsci aan deze woorden geeft, vindt zijn weerspiegeling in het ontdekken van het christendom als “tragisch optimisme”, waarover de Franse filosoof Emmanuel Mounier spreekt. Het tragisch optimisme is gebaseerd op de overtuiging dat de waarheid van nature bestemd is om te zegevieren, maar niet minder dan door middel van de strijd die wordt aangegaan door hen die haar bezitten, door middel van het lijden van hen die haar bestrijden.

Ter gelegenheid van het feest van de heilige Gaetanus wil ik mijn hartelijke groet, vol genegenheid en sympathie, zenden aan de coördinatrice van de capilla San Cayetano, mevr. Elvira Gavilán, en aan alle gelovigen en hen groeten met deze woorden van paus Franciscus:

“Laten wij aan de heilige Gaetanus om brood en werk vragen. Het brood is het gemakkelijkst om te krijgen, omdat er altijd wel een goed iemand of een goede instelling is die het je aanbiedt. Brood lost een deel van het probleem op, maar slechts de helft, omdat dit brood niet het brood is dat met eigen arbeid wordt verdiend. Een ding is brood krijgen om het thuis te eten, iets anders is het om het mee naar huis te brengen als vrucht van de arbeid. En dat is wat waardigheid geeft”.

En moge de zegen van de almachtige God,

Vader en Zoon en Heilige Geest,

Over u neerdalen en altijd bij u blijven.

Amen.

Don Emilio Grasso

(Vertaald uit het Italiaans door Drs. H.M.G. Kretzers)

29/08/2020