De stilte van God aan het kruis op Goede Vrijdag

Deel drie

De liturgie van Goede Vrijdag maakt het ons mogelijk het thema waarheid te verdiepen. In het lijdensverhaal volgens Johannes is er een gedeelte dat verklaart hoe Jezus zonder reden wordt veroordeeld. Aan de dienaar die Hem een klap geeft, vraagt Jezus:

“Indien Ik iets verkeerds gezegd heb, verklaar dan wat er verkeerd in was; maar indien het goed was, waarom slaat gij Mij?” (Joh. 18, 23).

Jezus reageert niet gewelddadig, maar stelt het discours van de logica, van de rationaliteit, van het waarom, van de precieze antwoorden, van de waarheid aan de orde. Hij nodigt ertoe uit de beweegredenen te vinden, de werkelijke grondslagen waarop vervolgens de eigen keuzes gebaseerd kunnen worden.

Het is de openbaring van de waarheid, maar ook de vernietiging van de mythen die zijn gebaseerd op zinloze tradities en gemeenplaatsen, die niet zijn onderworpen aan de controle van de rationaliteit. Men kan keuzes niet baseren op motiveringen, zoals: “Men zegt”, “Zo doen allen”, “Zoals het was, zo zal het altijd zijn”. De vooronderstellingen van de redenering veranderen en het zich afvragen van het diepste waarom van de dingen betekent de berusting overwinnen en het leven bouwen op wat rationeel, juist en waar is. Niemand – en dat geldt in het bijzonder voor de jongeren – is ertoe veroordeeld het verleden te herhalen of zich daarin op te sluiten of zich een nihilistische visie op het leven eigen te maken, maar ieder moet zijn eigen geschiedenis beleven door te leren beslissen en de principes toe te passen van de rede, zonder welke de mens wordt gereduceerd tot een dier.

Maar wat is de innerlijke houding die tot de waarheid leidt? Ook Pilatus had het verlangen de waarheid te leren kennen, toen hij vroeg: “Wat is de waarheid?” (Joh. 18, 38). Jezus antwoordde hem echter met een zeer veelzeggende stilzwijgen, omdat Hij hem reeds had uitgelegd dat Hij was gekomen om van de waarheid te getuigen, daaraan toevoegend dat wie werkelijk de waarheid liefheeft, naar Zijn stem luistert. Tegenover degene die niet wil begrijpen, niet de waarheid liefheeft, is er geen andere mogelijkheid dan stilzwijgen. Jezus had hem net het geheim van zijn zending geopenbaard, maar Pilatus bleef vastzitten in een logica van macht. Deze logica bevrijdt de mens niet.

Niet de waarheid zeggen betekent zich tegen God verzetten: “Alwie uit de waarheid is, luistert naar mijn stem” (Joh. 18, 37), zegt Jezus tegen Pilatus.

Het Woord wacht op het antwoord van de mens

Met de plechtige viering van Goede Vrijdag gaat men de grote stilte binnen. Dit is de dag van de stilte van God. Het Woord van God zwijgt, Christus sterft, Hij praat nu niet meer. De dood wordt immers juist gekenmerkt door de afwezigheid van het Woord.

Wij constateren dat ook in het leven van alledag: wanneer het woord ontbreekt, sterven de relaties tussen mensen af, omdat het woord het fundament is van het leven van de mensen en de enige mogelijkheid die wij hebben om uit onszelf te treden, de ander te ontmoeten en door middel van hen God te ontmoeten.

Christus zwijgt en sterft aan het kruis, opdat de mens kan spreken en vrij zijn beslissing kan nemen. Het is het ogenblik dat wij God moeten antwoorden, in stilte en eenzaamheid, en moeten beslissen op welk terrein wij ons leven willen inzetten, op dat van het goede of dat van het kwade. Daarom geeft de Heer de mens in zijn goedheid tijd om in de diepe stilte van zijn geweten opnieuw te luisteren naar het Woord van de waarheid, dat leven geeft en vrij maakt. In deze zin is de dood van Jezus de grootste daad van respect van God voor de vrijheid van de mens, het is het ogenblik van zijn grootste fijngevoeligheid jegens ons.

Het Woord is dus het leven van de mens. Alles bestaat door middel van het Woord:

“In het begin was het Woord en het woord was bij God en het Woord was God. Dit was in het begin bij God. Alles is door Hem geworden en zonder Hem is niets geworden van wat geworden is” (Joh. 1, 1-3).

Het authentieke menselijke woord mag niet een willekeurig geluid zijn (flatus vocis), maar moet de mogelijkheid geven om de eigen innerlijkheid mee te delen aan de ander. Waar een echt, aan de werkelijkheid beantwoordend woord ontbreekt, is het leven afwezig. Dat ontdekt men waar mensen, zelfs als ze dicht bij elkaar zijn, niet in staat zijn met elkaar ten diepste te communiceren; wie zijn eigen gevoelens niet weet uit te drukken, is alleen maar in staat tot zinloos geweld. Geweld ontstaat nu vaak juist uit het niet kunnen uitdrukken wat men in zijn hart voelt.

De grote stilte van God aan het kruis is een verzoek: God zwijgt, opdat de mens spreekt. Het is een stilte die ertoe uitnodigt God te antwoorden en zo toegang te hebben tot een echt woord en zo over te gaan van isolement naar gemeenschap. Authentieke communicatie tussen mensen verandert dan in een weerspiegeling van de Drie-eenheid, die gemeenschap is tussen drie Personen die altijd in een onderlinge elkaar doordringende relatie met elkaar staan.

Als wij de waarheid liefhebben, kunnen wij niet anders dan de Heer volgen, die tot ons geweten spreekt. In de stilte kan men de stem van het geweten horen, dat de eerste van alle plaatsbekleders van Christus is^[1].

Vandaag vermijden wij vaak de stilte – en dat constateren wij vooral bij de jongeren – en wij zorgen ervoor ieder ogenblik van ons leven met geluid te vullen. Wij hebben er behoefte aan steeds een oordopje in te hebben, dat ons verhindert te luisteren naar de stilzwijgende, maar tegelijkertijd sprekende stem van het geweten, die ons naar de waarheid, naar Christus leidt. Wij zijn bang niet meer onverschillig te kunnen blijven, niet meer mensen te kunnen zijn die ogen hebben en niet zien, oren en niet horen, een mond en niet spreken, zoals de afgoden zich verzetten tegen de ware God, die daarentegen ogen heeft om te zien, oren om te horen, handen om aan te raken, een hart om lief te hebben, een mond om te spreken en een keel om zijn stem te verheffen tegen ieder leugen en ongerechtigheid (vgl. Ps. 115).

In plaats van zich te vullen met geluid moet men opvoeden tot de liefde voor de stilte, het luisteren naar de stem van God die tot het geweten spreekt, eerlijk tegenover zichzelf te zijn om het ook tegenover de ander te zijn.

Uit de onverschilligheid naar buiten treden om te veranderen in het Woord

Het Woord van God, de Waarheid, doet ons uit de onverschilligheid, de onbeduidendheid, het eenvoudig herhalen van “dat wat allen doen” naar buiten treden. Jezus heeft gebroken met de wet van het bloed, het tot een ras behoren, een gesloten groep van mensen die ons veroordelen tot het altijd herhalen van hetzelfde type leven. Daarom is Hij gekruisigd, omdat Hij het Woord van Waarheid was dat iedere soort van boeien verbreekt; een Woord dat echter niet kan sterven, omdat het de Liefde is die vrij maakt en daarom verrijst.

De dood van Jezus roept allen weer op tot een beslissing; het is een tijd van stilte waarin God zwijgt, opdat de mens in absolute stilte en volledige vrijheid een beslissing kan nemen: Woord te zijn of het stom zijn van de dieren aan te nemen; aan de kant van het leven te staan of een onbeduidend leven te leiden dat een herhaling en nabootsing is van het leven van de meerderheid, zonder dat men wil luisteren, wil beslissen en zich autonoom voor het goede wil inzetten.

Goede Vrijdag beleven naast Jezus betekent dan niet meer bang zijn om de deuren van het hart voor Hem te openen en de Waarheid te volgen die ons het eeuwige leven komt meedelen.

Herzien en aangepast uittreksel van E. Grasso, Lo crucificaron por miedo a la verdad.
El itinerario de la Semana Santa, Centro de Estudios Redemptor hominis
(Cuadernos de Pastoral 30), San Lorenzo (Paraguay) 2013, 34-39.

(Wordt vervolgd)

__________________

^[1] Catechismus van de Katholieke Kerk, 1778.

(Vertaald uit het Italiaans door Drs. H.M.G. Kretzers)

15/04/2022